Poezja i czas
We własnym czasie biologicznym i w czasie egzystencji ludzkości... co z tego potrafi wyrazić sztuka.
Myślę, że właśnie poezja znajdowała najostrzejszy wyraz dla naszego przemijania i mijających z nami współczesności, które nazywamy historią. Już na kartach Biblii poezja usiłuje wyrazić sytuację ludzkiej egzystencji i tajemniczy sens losu ludzkiego: "Każda rzecz ma swój czas i każde przedsięwzięcie ma swój czas pod niebem. Jest czas rodzenia i czas umierania, czas sadzenia i czas wycinania tego, co sadzono. Czas zabijania..." (Ecclesiastes).
Jak więc przechodząc utrwalać w słowie przemiennie to, co nas mija, gdy sami zmieniamy się nieustannie?
Zawsze będzie to tylko ułomny zapis Wielkiego Ruchu, choć czas poezji jest czasem szczególnym: ogniskującym się, gdy miesza i zbliża najdalsze zdarzenia i pojęcia, oddala teraźniejsze i obecne. Rozprzestrzeniającym się - jak materia po wybuchu. W nowej poezji bywa, że ujawniony czas pisania przeplata się z czasami przedstawianymi w utworze, zburzony porządek logiczny tworzy nowe wymiary. Dochodzi również do unicestwienia czasu, gdy przeszłość i teraźniejszość istnieją w bezczasowej jedności (Pound).
Na wciąż zmieniających się współrzędnych czasu i przestrzeni odbywa się nasze istnienie. Słowa poezji, chcąc wyrazić te sytuacje, wchodzić muszą ze sobą w luźne ruchome układy, lecz spojone tak, aby wiersz prowokował adresata do udziału w swoim stawaniu się, działając jednocześnie na jego wyobraźnię. W poezji jesteśmy również zdolni stworzyć niezależny czas naszej wolności, gdy czas rzeczywisty czyni nas swymi niewolnikami zarówno w życiu społecznym, jak osobistym.
Nie ma chyba w historii poety, który by nie próbował w jakiś sposób wyrazić tragicznej strony ludzkiej egzystencji - mijania i śmierci. Lecz są również poeci usiłujący interweniować w złożonych i trudnych sprawach czasu społecznego własnego narodu czy innych ludzkich wspólnot.
Pamiętamy jeszcze niedawny "czas zabijania", obecnie czas ten spotęgowany do absurdu, uśpiony w zaczepno-obronnych urządzeniach zbrojeniowych, czeka na naciśnięcie włącznika. Słowo poezji, choć nie może temu zapobiec, nie powinno milczeć. Jesteśmy odpowiedzialni za kształt naszych czasów. Jak to wszystko wyrazić w poezji?
Polska poezja doświadczana była i jest szczególnie, w żadnej innej chyba związek z czasem swojego kraju nie jest tak wyraźny. Czas miłowania - w naszej epoce - przegląda się w czasie nienawiści, a czas pokoju w czasie wojny. O tych sprzecznościach może mówić poezja. Sposoby tej wypowiedzi mogą być różne, przy dzisiejszej swobodzie budowania wiersza, skomplikowanego wewnętrznie, bywa, że więcej o tych sprawach powiedzieć można w wierszu o róży, niż w retorycznej wierszowanej rozprawie.
Gdy patrzę na swoje wiersze, widzę, że więcej miejsca zajmuje w nich czas indywidualny. Ten egocentryzm próbuję jednak usprawiedliwiać, usiłując własnym doświadczeniom nadać wymiar i kształt obiektywny. Wiersz, moim zdaniem, przy pozorach najbardziej osobistego przeżycia powi-
nien zawsze wyrażać jakąś uogólnioną ludzką sytuację. Nie traktuję poezji jako pamiętnika lirycznego. Jest ona może jedynie zaproszeniem do zabawy w istnienie w stającej się przez słowo rzeczywistości.
A w niej czas snu miesza się z czasem jawy, minione żywi sobą stające się - w zadziwiającej czasoprzestrzeni.
"Wszystkie rzeczy pełne są zabaw, a człowiek nie może ich wymówić, oko nie nasyci się widzeniem, a ucho słyszeniem..." głosi Ecclesiasta.
Możemy więc tylko próbować mówić "na podobieństwo", próbować mówić innym siebie i przez siebie wypowiadać świat rzeczy. A jest to również owo mówienie za innych, jak określił poezję anonimowy uczestnik spotkania na wspomnianym wieczorze autorskim. I jest to mówienie w nowym czasie, i musi być mówieniem uczciwym, tak aby - jak niegdyś ojciec naszej poezji Jan Kochanowski rzekł: "Śnie, który uczysz umierać człowieka" - poeta współczesny mógł powiedzieć: poezjo, która uczysz umierać człowieka. A uczyć umierać to uczyć żyć.
